Kết nối khả năng tiếp cận và đổi mới sáng tạo: Giảng dạy công nghệ và AI cho học sinh khiếm thị

Trong kỷ nguyên số, trí tuệ nhân tạo và công nghệ đang mở ra nhiều cơ hội học tập mới. Với học sinh khiếm thị, khả năng tiếp cận công nghệ không chỉ là vấn đề hỗ trợ, mà còn là chìa khóa để các em học tập, sáng tạo và hòa nhập xã hội. Từ kinh nghiệm đào tạo học sinh khiếm thị tại Thái Lan để tham gia Cuộc thi Thách thức Công nghệ Thông tin Toàn cầu dành cho Thanh thiếu niên Khuyết tật, Tiến sĩ Nantanoot Suwannawut, Cục Trao quyền cho Người khuyết tật – Thái Lan, chia sẻ những phương pháp giảng dạy và cách thức xây dựng môi trường học tập hòa nhập, dễ tiếp cận giúp người học phát huy năng lực và làm chủ công nghệ.

Trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số đang nhanh chóng làm thay đổi giáo dục trên toàn cầu. Các trường phổ và đại học ngày càng tích hợp nhiều công cụ AI, nền tảng học tập trực tuyến, môi trường lập trình và hệ thống học tập số. Tuy nhiên, cơ hội tiếp cận giáo dục số bình đẳng vẫn là thách thức đối với người học khuyết tật, đặc biệt là học sinh khiếm thị. Với người mù hoặc có thị lực kém, công nghệ vừa là công cụ hỗ trợ tiếp cận thông tin, vừa là lĩnh vực học tập quan trọng, mở ra cơ hội học tập, việc làm, tự lập và hòa nhập xã hội.

Những tiến bộ về phần mềm đọc màn hình, nhận dạng ký tự quang học (OCR), trợ lý giọng nói, chatbot AI và công nghệ di động đã mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận. Tuy nhiên, nhiều môi trường học tập công nghệ vẫn phụ thuộc vào giao diện đồ họa, thao tác kéo - thả, chuột và các minh họa trực quan. Trong bối cảnh Thái Lan chuẩn bị cho học sinh tham gia Cuộc thi Thách thức Công nghệ Thông tin Toàn cầu dành cho Thanh thiếu niên Khuyết tật (GITC), những kinh nghiệm về tổ chức môi trường học tập và phương pháp giảng dạy hòa nhập cho học sinh khiếm thị cho thấy: nếu được hỗ trợ phù hợp, các em hoàn toàn có thể tham gia hiệu quả vào giáo dục công nghệ ở trình độ cao. GITC và cơ hội phát triển năng lực công nghệ cho thanh thiếu niên khuyết tật GITC là sáng kiến quốc tế được khởi xướng tại Hàn Quốc, quy tụ thanh thiếu niên khuyết tật từ nhiều quốc gia để thể hiện năng lực công nghệ, sáng tạo, hợp tác và giải quyết vấn đề.

Các nội dung thi bao gồm công cụ số (e-Tool), bản đồ cuộc sống số (e-Life Map), sáng tạo nội dung số (eContent), lập trình, sản xuất đa phương tiện và các công nghệ mới nổi. Những năm gần đây, AI, sáng tạo kỹ thuật số và giải quyết vấn đề ngày càng được chú trọng. Tại Thái Lan, Cục Trao quyền cho Người khuyết tật đã tổ chức các chương trình đào tạo chuẩn bị cho học sinh tham gia GITC trong hơn một thập kỷ, với các nội dung như Microsoft Excel, chỉnh sửa đa phương tiện, Internet vạn vật (IoT), lập trình, AI và các dự án kỹ thuật số hợp tác.

Điểm đáng chú ý là học sinh khiếm thị học cùng các bạn có những dạng khuyết tật khác. Môi trường này đòi hỏi giáo viên phải linh hoạt trong phương pháp giảng dạy, đồng thời cho thấy người học khuyết tật có thể tiếp cận những nội dung công nghệ nâng cao nếu được trang bị hệ thống hỗ trợ phù hợp. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giúp các em tham gia một cuộc thi mà còn chuẩn bị năng lực để hòa nhập lâu dài vào xã hội số. Chuẩn bị môi trường học tập dễ tiếp cận Khả năng tiếp cận cần được tính đến ngay từ khâu chuẩn bị bài giảng, thay vì chỉ bổ sung hỗ trợ khi phát sinh khó khăn.

Tài liệu học tập, phiếu bài tập, tệp thực hành và tài liệu thi cần được cung cấp dưới các định dạng tương thích với phần mềm đọc màn hình và có thể được tải xuống, lưu trữ, truy cập độc lập. Tại Thái Lan, NVDA - phần mềm đọc màn hình mã nguồn mở trên Windows - được sử dụng làm công cụ chính trong các khóa đào tạo GITC.

Các nền tảng trực tuyến như Google Meet và Zoom cũng tạo điều kiện cho học sinh khiếm thị tham gia học tập từ xa. Tuy nhiên, các em cần được hướng dẫn về phím tắt, điều hướng bằng bàn phím, chức năng trò chuyện, điều khiển micro và tải tệp. Việc định hướng ban đầu giúp người học tự tin và chủ động hơn trong môi trường trực tuyến. Một vấn đề tưởng nhỏ nhưng có thể tạo ra rào cản lớn là cách giáo viên chia sẻ thông tin. Việc chỉ trình chiếu đường dẫn, mã tệp hoặc tài nguyên trên màn hình có thể khiến học sinh khiếm thị không thể tiếp cận.

Vì vậy, các đường dẫn và tài liệu cần đồng thời được gửi qua email, cửa sổ trò chuyện hoặc ứng dụng nhắn tin tương thích với phần mềm đọc màn hình. Những yêu cầu này phù hợp với nguyên tắc Thiết kế Phổ quát cho Học tập (UDL): thiết kế bài học ngay từ đầu để nhiều nhóm người học có thể tiếp cận, tương tác và thể hiện kết quả theo những cách khác nhau. Giảng dạy hòa nhập: khác cách tiếp cận, cùng mục tiêu Giáo dục hòa nhập không có nghĩa mọi học sinh phải học và thực hiện nhiệm vụ theo một cách hoàn toàn giống nhau. Điều quan trọng là các em có cơ hội tham gia bình đẳng và đạt được mục tiêu học tập tương đương.

Với những nội dung lý thuyết như IoT, học sinh khiếm thị có thể học cùng các bạn thông qua thuyết trình, thảo luận và giải quyết vấn đề. Trong khi đó, những môn học phụ thuộc nhiều vào giao diện trực quan, như chỉnh sửa đa phương tiện, đòi hỏi giáo viên phải có thêm mô tả bằng lời và hướng dẫn cá nhân. Chẳng hạn, phần mềm chỉnh sửa video thường dựa vào dòng thời gian và thao tác hình ảnh, gây khó khăn cho người sử dụng phần mềm đọc màn hình. Thay vì loại học sinh khiếm thị khỏi hoạt động, giáo viên có thể điều chỉnh nhiệm vụ theo hướng khai thác thế mạnh của các em: biên tập âm thanh, thiết kế âm thanh, sắp xếp nội dung, xây dựng kịch bản và lập kế hoạch sản xuất.

Trong các dự án nhóm, học sinh khiếm thị có thể tìm kiếm nhạc không vi phạm bản quyền, chỉnh sửa và cắt ghép tệp âm thanh, cân chỉnh âm lượng hoặc xuất sản phẩm âm thanh. Cách tiếp cận dựa trên thế mạnh này giúp chuyển trọng tâm từ “học sinh không thể làm gì” sang “học sinh có thể đóng góp gì”. Excel, lập trình và những rào cản từ giao diện trực quan Microsoft Excel là một ví dụ điển hình về thách thức trong giáo dục công nghệ hòa nhập. Người sáng mắt thường quan sát nhanh cấu trúc bảng tính, sử dụng chuột và nhận biết trực quan vị trí các ô. Trong khi đó, học sinh khiếm thị phải khám phá hàng, cột, địa chỉ ô và cấu trúc dữ liệu thông qua bàn phím và phản hồi bằng âm thanh. Những thao tác trực quan như kéo, chọn vùng dữ liệu cũng khó thực hiện hơn. Vì vậy, học sinh khiếm thị thường cần thêm thời gian, hướng dẫn điều hướng có cấu trúc và phương pháp học tập dựa trên tương tác bàn phím.

Tuy nhiên, với cách tiếp cận phù hợp, các em vẫn có thể nắm được những khái niệm bảng tính nâng cao. Lập trình cũng đặt ra vấn đề tương tự. Một số nền tảng như Scratch sử dụng giao diện đồ họa kéo - thả chưa tương thích đầy đủ với phần mềm đọc màn hình. Trong trường hợp này, giáo viên có thể chuyển trọng tâm từ thao tác giao diện sang tư duy tính toán và logic lập trình. Học sinh có thể thiết kế bảng phân cảnh, xây dựng trình tự câu chuyện, lập kế hoạch tương tác giữa các nhân vật và mô tả cấu trúc logic của dự án. Qua đó, các em vẫn phát triển khả năng sáng tạo, tư duy thuật toán và giải quyết vấn đề ngay cả khi giao diện lập trình chưa hoàn toàn dễ tiếp cận.

Đánh giá phải đo được năng lực, không phải rào cản Đánh giá hòa nhập không nhất thiết yêu cầu mọi học sinh hoàn thành một nhiệm vụ giống nhau theo cùng một cách. Điều quan trọng là phương thức đánh giá phải đo được kiến thức và năng lực mà môn học hướng tới. Trong môn đa phương tiện, học sinh sáng mắt có thể được đánh giá qua chất lượng biên tập hình ảnh, hiệu ứng chuyển cảnh và thiết kế đồ họa; học sinh khiếm thị có thể thể hiện năng lực qua biên tập âm thanh, sắp xếp nội dung và hiểu quy trình sản xuất.

Tương tự, trong lập trình, học sinh khiếm thị có thể được đánh giá thông qua việc xây dựng kịch bản, mô tả bối cảnh, trình tự diễn biến, lời thoại, chuyển động và thiết kế tương tác, thay vì buộc phải thao tác trực tiếp trên các khối lập trình đồ họa không tương thích với phần mềm đọc màn hình. Các công cụ như Google Forms và Microsoft Word cũng có thể phục vụ kiểm tra, đánh giá nếu được thiết kế ở định dạng dễ tiếp cận.

Bên cạnh đó, phản hồi bằng lời nói, trao đổi trực tuyến và hỗ trợ cá nhân giúp học sinh nhanh chóng nhận ra lỗi điều hướng, công thức hoặc những điểm chưa chính xác trong quá trình thực hành. AI - cơ hội mới cho giáo dục hòa nhập AI đang tạo thêm những cơ hội đáng kể cho giáo dục người khuyết tật. Giáo viên có thể sử dụng AI để xây dựng ý tưởng bài học, thiết kế bài tập, tổ chức nội dung và tạo các hoạt động tích hợp nhiều kỹ năng. Đối với học sinh khiếm thị, khả năng tương tác bằng văn bản hoặc giọng nói của chatbot AI đặc biệt hữu ích.

Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các video hướng dẫn vốn thường được thiết kế cho người sáng mắt, học sinh có thể đặt câu hỏi, yêu cầu giải thích từng bước hoặc nhận hướng dẫn lập trình theo tốc độ của mình. Ví dụ, khi học Python, học sinh có thể yêu cầu AI giải thích một khái niệm, phân tích lỗi trong đoạn mã hoặc đưa ra bài tập thực hành phù hợp với trình độ. Hình thức tương tác này tạo điều kiện cho việc tự học và cá nhân hóa quá trình tiếp thu kiến thức.

Tuy nhiên, AI không nên thay thế tư duy độc lập. Học sinh cần được hướng dẫn kiểm chứng thông tin, đánh giá độ chính xác của câu trả lời và sử dụng AI một cách có trách nhiệm, đúng chuẩn mực đạo đức. Vì vậy, AI vừa là công cụ hỗ trợ học tập, vừa là một lĩnh vực kiến thức công nghệ mà người học khuyết tật cần làm chủ để chuẩn bị cho tương lai học tập và việc làm.

Từ khả năng tiếp cận đến trao quyền Kinh nghiệm từ các chương trình đào tạo cho học sinh khiếm thị tại Thái Lan cho thấy một số yêu cầu có ý nghĩa rộng hơn đối với giáo dục hòa nhập.

Trước hết, khả năng tiếp cận cần được đưa vào thiết kế giáo dục ngay từ đầu. Định dạng tài liệu, khả năng điều hướng bằng bàn phím, tính tương thích với phần mềm đọc màn hình và phương thức giao tiếp cần trở thành những tiêu chuẩn phổ biến.

Thứ hai, giáo dục công nghệ hòa nhập đòi hỏi sự phối hợp giữa giáo viên, chuyên gia công nghệ hỗ trợ, nhân viên hỗ trợ và chính người học. Sự phối hợp này giúp học sinh khiếm thị vẫn theo đuổi các mục tiêu chung của chương trình trong khi nhận được những hỗ trợ phù hợp.

Thứ ba, đánh giá cần tập trung vào kết quả học tập thực chất, thay vì áp đặt một cách thức thực hiện duy nhất. Một học sinh có thể đạt cùng mục tiêu bằng một con đường khác với bạn bè nhưng vẫn chứng minh đầy đủ năng lực của mình.

Cuối cùng, AI và các công nghệ mới nổi chỉ thực sự thúc đẩy hòa nhập khi tính tiếp cận được đặt ở trung tâm của quá trình thiết kế và triển khai. Nếu không có những nỗ lực có chủ đích, đổi mới công nghệ có thể vô tình tạo thêm những bất bình đẳng vốn đã tồn tại.

Kết luận

Công nghệ và AI đang mở ra những cơ hội mới để học sinh khiếm thị tham gia đầy đủ hơn vào giáo dục, giao tiếp, sáng tạo và thị trường lao động tương lai. Nhưng thiết bị và phần mềm thôi là chưa đủ. Hòa nhập thực chất đòi hỏi phương pháp sư phạm dễ tiếp cận, dạy học phân hóa, hệ thống hỗ trợ phối hợp và đánh giá công bằng.

Thực tiễn đào tạo tại Thái Lan cho thấy học sinh khiếm thị hoàn toàn có khả năng tiếp cận các nội dung công nghệ nâng cao nếu môi trường và phương pháp giảng dạy được thiết kế phù hợp. Khi AI tiếp tục phát triển, những công nghệ này có thể trở thành công cụ quan trọng cho tự học, cá nhân hóa giáo dục và nâng cao khả năng tiếp cận.

Vì vậy, nhiệm vụ của nhà giáo dục, nhà nghiên cứu và nhà hoạch định chính sách không chỉ là đưa người học khuyết tật đến với công nghệ, mà còn phải tạo điều kiện để họ làm chủ, sáng tạo và đóng góp vào sự phát triển của công nghệ. Giáo dục công nghệ hòa nhập, suy cho cùng, không chỉ là câu chuyện về khả năng tiếp cận, mà là quá trình trao quyền để học sinh khiếm thị trở thành những người sáng tạo, cộng tác, đổi mới và những thành viên tích cực của xã hội số.

Tác giả: Tiến sĩ Nantanoot Suwannawut Cục Trao quyền cho Người khuyết tật – Thái Lan

Hồng Hải (lược dịch)